Παναγία Καπνικαρέα

Ο ιερός ναός της Παναγίας Καπνικαρέας, αποτελεί ιστορικό μνημείο και βρίσκεται στο κέντρο της Αθήνας, στην τομή των οδών Ερμού, Καπνικαρέας και Καλαμιώτου. Ο ναός αυτός, αντιστεκόμενος στον οικοδομικό οργασμό της περιοχής, παραμένει ακέραιος ως ζωντανός οργανισμός και παρών ανάμεσα στο δικό του παρελθόν και το παρόν.

Ο ναός της Καπνικαρέας βρίσκεται περίπου στο μέσον της οδού Ερμού, σε χαμηλότερο επίπεδο από τον δρόμο, όπως συμβαίνει τις περισσότερες φορές όταν διατηρούνται παλαιότερα κτίσματα στο σύγχρονο αστικό περιβάλλον. Αυτή η διαφορά ύψους δεν υπήρχε όταν ανεγέρθηκε ο ναός, όπως τουλάχιστον μαρτυρεί φωτογραφία του 1870, στην οποία μάλιστα η Καπνικαρέα φαίνεται να δεσπόζει στον χώρο καθώς είναι ψηλότερη από τα κτήρια που την περιβάλλουν.  
 

 

Η Καπνικαρέα γύρω στα 1870 (φωτ. Π.Μωραϊτη)
 

Πρόκειται, στην πραγματικότητα για την συνένωση δύο ναών: ενός σύνθετου εγγεγραμμένου σταυροειδή με τρούλο – ο λεγόμενος και κωνσταντινοπολίτικος ρυθμός - στην νότια πλευρά και ενός μονόχωρου παρεκκλησίου με τρούλο στην βόρεια. Ο πρώτος είναι αφιερωμένος στα Εισόδια της Θεοτόκου και ο δεύτερος στην Αγία Βαρβάρα. 

Στην αρχή, ο ναός είχε την επωνυμία η εκκλησία της βασιλοπούλας ή της πριγκίπισσας, βασισμένη σε παράδοση που συνέδεε τις περισσότερες βυζαντινές εκκλησίες με αυτοκράτειρες του Βυζαντίου.   

Για την επωνυμία «Καπνικαρέα» έχουν εκφραστεί διάφορες απόψεις.
• Η μία μιλάει για την εικόνα της Παναγίας που βρέθηκε «καπνισμένη» μετά από την πυρπόληση της Αθήνας από τους Τούρκους το 1690.



• Ο Ιωάννης Σακελλίων αποδίδει την επωνυμία στον κτήτορα του ναού, ο οποίος ήταν υπεύθυνος για την είσπραξη του καπνικού και για τον λόγο αυτό ονομαζόταν καπνολόγος, καπνικάριος, καπνικάρης και καπνικαρέας. Την ίδια γνώμη εκφράζει και ο Ν. Γκιολές. Το καπνικόν ήταν η πέμπτη από τις δέκα κακώσεις, δηλαδή τα τολμηρά οικονομικά μέτρα που επέβαλε αναδρομικά από το 802, το πρώτο έτος βασιλείας του, ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Α΄ (802 – 811) στους παροίκους των ευαγών ιδρυμάτων (ορφανοτροφείου, ξενώνων και γηροκομείων) των εκκλησιών και των βασιλικών μονών. Πρόκειται για έναν κεφαλικό φόρο, αντίστοιχο με την capitatio humana, για κάθε εστία που καπνίζει, δηλαδή για κάθε νοικοκυριό.